یادداشت‌هاومقالات

. برخی از عوامل موثر در گسست و شکست معماری ایرانی .

معماری بومی ایران در دوران معاصر مورد غلفت واقع شده و بسیاری از سنت‌های اصیل و با ارزش این هنر متوقف شده است. حسین سلطان‌زاده در ابتدای این مقاله این سوال را مطرح می‌کند که آیا با توجه به رشد تکنولوژی، ناگزیر به بپذیرفتن این گسست در معماری بومی ایران هستیم؟ سپس با مقایسه معماری به هنری همچون موسیقی بیان می‌کند که معماری سنتی نیز می‌تواند همچون موسیقی سنتی در شاخه‌ای منحصربه‌فرد مسیر خود را ادامه دهد و بعد با مرور تحولات غرب‌گرایانه هنر ایران از دوران صفویه شرح می‌دهد که چگونه ضعف پایه‌های معماری در دوران قاجار، هم‌زمان با مواجهه با معماری غرب، زمینه‌های غفلت از معماری بومی ایران فراهم کرد. ... ادامه

. سخن سردبیر . بحران شناخت .

امروز، آنچه بعد از به‌کار بردن واژه «‌‌بحران» به ذهن متبادر می‌شود، بیش‌تر بر تهدیداتی دلالت دارد که عموماً نشئت‌گرفته از پدیده‌های خارج از رفتار روزمره طبیعت یا فجایع انسانی ناشی از منازعات جهانی و منطقه‌ای هستند.نظام طبیعت میلیون‌ها سال رفتار کون‌و‌فسادی خود را دنبال کرده و از پس هر زایش و مرگ در جریان تکامل قدمی به پیش نهاده است. زمین زنده است. می‌جوشد، می‌لرزد، شکفته می‌شود و سرد و گرم می‌شود. ... ادامه
کازموپولیس

. فلسفه به‌مثابه معماری، عبور از بن‌بست پست‌مدرنیسم .

متن حاضر نخستین متنی است که از استفان تولمین، فیلسوف بریتانیایی سنت تحلیلی و پژوهشگر تاریخ علم، به فارسی ترجمه می‌شود. احسان سنایی اردکانی ترجمه این جستار به قلم تولمین را بهانه‌ای برای معرفی یک تفسیر بدیل از دستور کار نقد مدرنیسم می‌داند، با این ادعا که می‌توان نقدهای وارد بر جامعیت و بسندگی آرمان‌های مدرنیته را به جای شاهدی بر صحت مدعیات جریان پست‌مدرنیسم، به‌مثابه نشانه‌هایی از ضرورت رجعت به آرمان «فرونسیس» (عقل عملی)، دانست.فرونسیس مفهومی است ارسطویی که در کنار آرمان افلاطونی اپیستمه (عقل نظری)، فرد کنش‌ور را به تدبر در امر خاص و انضمامی (در مقابل امر عام و انتزاعی) با هدف اتخاذ سنجیده‌ترین تصمیم ممکن در شرایط موردنظر دعوت می‌کند. این جستار بخشی از کتاب کازموپولیس: دستور کار ناپیدای مدرنیته است که در سال ۱۹۹۰ توسط انتشارات دانشگاه شیکاگو منتشر شده است و در آن تولمین روایتی بدیل از پیشینه مدرنیته عرضه می‌دارد، و به پشتوانه‌ آن، راه نقد این سنت ریشه‌دار را در رجعتی صادقانه‌تر به مبانی یونانی (به عبارت دقیق‌تر، اومانیستی) آن جست‌وجو می‌کند. اما نقد مدرنیته راه کسب چه بصیرت‌هایی را برای مطالعات معماری خواهد گشود و چگونه به بازتعریف «هویت»ی مستقل برای معماری می‌انجامد؟ ... ادامه

. سخن سردبیر . هویت؛ چرا و چگونه .

آغاز اولین بحث‌ها و جدل‌ها بر سر واژه‌ای به نام «هویت»، البته صحیح‏‌تر بر سر آنچه «بحران هویت» خوانده می‌شد، را باید نسبت داد به نخستین موج‌های نقد شیوه زندگی ایرانی پس از دوران مدرن‌سازی پهلوی. موجی که قبل از انقلاب در آثار و گفتار روشنفکران چپ‌گرا و متفکران اسلامی خود را نمایان ساخته ‌بود و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با مطرح‌شدن مسائلی چون تهاجم فرهنگی، تهاتر فرهنگی، غرب‌زدگی، بحران هویت و ... به اوج خود رسید. هر چند جنس نقد هرکدام از گروه‌ها در هر دوره زمانی متفاوت بود، اما زایش کشمکشی نوین در جامعه ایرانِ دوران معاصر را نشان می‌‌داد. کشمکشی که امروز، پس از گذشت نزدیک به دو سده، هم‌چنان یکی از گسست‌ها و چالش‌های عمده‌ای است که شیوه زیست مردم را در محدوده مرزهای جغرافیایی ایران متأثر ساخته ‌است. اما ریشه‌های این تنش را در کجا باید جست؟ چرا برخورد ایران و ایرانی با ارزش‌های دوران مدرن و جهان غرب، در قامت آنچه بارها با عنوان تقابل سنت و مدرنیته به بوته نقد کشیده ‌شده، تا این حد برای ما محل درگیری و کشمکش بوده ‌است؟ چرا این برخورد عموماً از دو حال خارج نیست؟ یا تقابل و نفی است و یا تقلید محض؟ ... ادامه
مدرنیته

. سخن سردبیر . هویت، مدرنیسم و پست مدرنیسم .

شاعر مدرنیته، در این قطعه منثور به روشنی شِمای یک فرد را در جامعه مدرن به تصویر می‌کشد: تنها در میان جمعیت، سرگردان در میان ترس و جذبه شهرِکلان‌شده و در میان گسست‌های تلخ و شیرین مدرنیته. کسی که در دنیای بی‌نهایت متنوع و پر‌اضطراب، مدام میان بیم و امید پریشان است. کسی که هویت خود را در تنهایی میان جمعیت و در سرگردانی میان تجربه‌های ترس‌آلود و امید‌آفرین می‌سازد. این نماد انسان مدرن به گفته بودلر یک «پرسه‌زن» است. ... ادامه

. فرزند خصال خویشتن باش .

هویت مفهومی است بر خلاف یکسان شدن و مشابه شدن. هویت یعنی تمایز و گوناگونی. سر و کار هویت با چونی است نه با چیستی. حائری با این توضیح کوتاه می‌کوشد در این یادداشت نشان دهد چگونه در حیطه چیستی، معماری در همه جای دنیا یکسان و عبارت است از سازماندهی آگاهانه فضا و آنچه باعث تمایز در آن می‌شود عنصر آگاهی نسبت به سرزمین و جغرافیا، جامعه و تاریخ و معانی و نشانه هاست. از این منظر او نگران از بین رفتن تنوع گونه‌های معماری در ایران معاصر است و آن را نشانه‌ای از نادیده‌گرفتن مختصات محیطی نزد معماران می‌داند. آیا می‌توان گذاری معاصر به این نوع از معماری متنوع، زمینه‌گرا و زمانمند داشت؟ ... ادامه
هویت شهر

. هویت [ بدون ] شهر .

پذیرش این واقعیت ضروری است که با ضرباهنگ توسعه و تغییر امروز، بازگشت به گذشته و مؤلفه‌های هویت‌ساز پیشین چه در معنا و چه در کالبد، در تبلور صرفاً شکلی و فرمال ــ حتی با فرض وجود اسناد تبارشناختی قابل‌استناد ــ غیرممکن است؛ نه امروز، که بازگشت صوری برای بازتولید معنوی، ذاتاً فرایندی نابارور یا ناقص‌زا است. چراکه چالش بیش از آن‌که در فرم باشد، در مکانیزم ارتباط مابین شهروند و لایه‌های شهر است که در برش‌های زمانی و در بسترهای تاریخی، هویت‌ساز بوده است. صیانت از هویت، بازگشتی پیش‌نگرانه است برای ترسیم خویشاوندی‌های تاریخی در کروموزوم‌های هم‌چنان فعال شهر در هر برشی از زمان؛ نه در شباهت‌های خشتی و گلی و کارکردهای اندرونی و بیرونی. هویت شهر شاید بیش از اینها، مبتنی بر خاصیت «درست در زمانی» شهر باشد. ... ادامه

. فرد، معماری، و تعیّنات پنهان اجتماع .

آیا دگرگونی‌های اجتماعی واجد یک عینیت قابل ارزیابی‌اند تا بتوان بی‌طرفانه به قضاوتشان نشست؛ یا این‌که چنین دگرگونی‌هایی را تنها در سطح مناسبات بینِ فردی و بر مبنای تصویر اتم‌باورانه «جامعه به‌مثابه مجموع افراد تشکیل‌دهنده آن» می‌توان بررسی کرد؟ این پرسشی است که احسان سنایی اردکانی با دو استدلال به آن پاسخ می‌گوید و تحلیل دگرگونی‌های اجتماعی بر مبنای تصویر اتم‌باورانه از نهاد اجتماعی را رهیافتی غیرعلمی و ناسازوار برمی‌شمارد. او در استدلال نخست نشان می‌دهد که اتخاذ یک نظرگاه دکارتی، با هدف ارائه توصیفی واحد از رفتار مجموعه‌ای از متغیرها، هرچند در علوم طبیعی و در فهم واقعیت فیزیکی رهگشا بوده، ولی فاقد صلاحیت متافیزیکی برای تحلیل دگرگونی‌های جامعه خواهد بود. درواقع، وی امکان‌پذیری عرضه یک توصیف واحد مبتنی بر رفتارهای فردی از احوال جامعه را بر دو مبنا مردود می‌داند: بر مبنای علم عصب‌شناسی و بر مبنای تحلیلی متافیزیکی. از سوی دیگر، استدلال دوم او این است که تحلیل وضعیت معماری یک جامعه می‌تواند واجد صلاحیت متافیزیکی کافی برای معرفی مبنایی عینی جهت توصیف دگرگونی‌های اجتماعی باشد. در انتهای مقاله، نویسنده با صورت‌بندی بیماری اجتماعی‌ای که از آن به نام «داگ‌ویل» یاد می‌کند، به آسیب‌شناسی تبعات ناشی از اعتماد به تصویر اتم‌باورانه از اجتماع می‌پردازد. ... ادامه

. زمین، آسمان و لیسبون .

پرسش از سرشت «شر»، پرسشی است به قدمت جهان‌بینی توحیدی و سازمان فلسفی ادیان ابراهیمی. این‌که چرا و چگونه یک خداوند یگانه و قادر، راضی به وقوع بلایا و شرارت‌هایی در حق بندگان بی‌گناه خود است، پرسشی است که در ادوار مختلف، پاسخ‌هایی متفاوت و بعضاً متباین برگرفته است. به عنوان نمونه، با رسوخ‌ ابعادی از جهان‌بینی ثنویت‌انگار دین مانی در کلیسای قرون وسطی، رفته‌رفته به اهریمن (در مقام فرشته‌ای مغضوب) اختیاری مجزا و موجه برای آزمودن انسان داده شد؛ حال‌ آن‌که تا پیش از آن، اختیارات اهریمن، در ردیف صفات خداوند، و تمهیدی برای اِعمال 'حکمت خفیه' وی محسوب می‌شد. هم‌چنین تحولات ناشی از نواندیشی دینی و مسائل مرتبط به ترجمه و تأویل متن مقدس در ابتدای عصر روشنگری، موجب شد که پرسش از حدود و ثغور اختیار بشر، در پیوندی کمابیش بدیهی با توانایی وی در دفع دست‌کم بخشی از مقدرات ناگوارِ طبیعی قرار گیرد. این تحول را به ویژه می‌توان در واکنش‌های قلمیِ اندیشمندان عصر روشنگری (اعم از روسو، ولتر، کانت، و گوته) به زلزله سهمگین اول نوامبر ۱۷۵۵ در شهر لیسبونِ پرتغال مشاهده کرد. در این بین، سلسله‌مقالات سه‌گانه‌ کانتِ جوان در این‌باره از این حیث جالب توجه است که در آن برای نخستین بار با ارائه تبیینی سکولار برای یک بلای طبیعی، از لزوم توجه انسان متمدن به اصول شهرسازی و معماریِ ایمن در برابر آسیب‌های احتمالی ناشی از زمین‌لرزه سخن گفته می‌شود. در متن پیش رو، ترجمه بخش پایانی مقاله دوم کانت را خواهید خواند که از دید برخی صاحب‌نظران (اعم از والتر بنیامین)، می‌توان آن را مبدئی برای علوم لرزه‌شناسی و شهرسازی قلمداد کرد. ... ادامه
تأثیر الگوهای تأمین آب بر سازمان‌یابی فضایی

. تأثیر الگوهای تأمین آب بر سازمان‌یابی فضایی .

این یادداشت بخشی از یک پژوهش نه‌چندان کوتاه‌مدت درباره تأثیراتی است که الگوهای مختلف تأمین آب بر سازمان‌یابی فضایی مناطق حاشیه کویر مرکزی ایران می‌گذارد. محدوده مورد مطالعه این پژوهش شهرستان‌های اردکان و میبد در استان یزد است، بنابراین به‌رغم شباهت‌های ساختاری که تمامی مناطق حاشیه کویر مرکزی ایران با یکدیگردارند، تعمیم ویژگی‌های منطقه یزد به سایر مناطق درست نخواهد بود. این پژوهش در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد در گروه برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه‌طباطبایی و زیر نظر دکتر غلامرضا کاظمیان، مکتوب و مستند شده و با عنوان «تحلیل سازمان‌یابی فضایی مناطق شهری حاشیه کویر مرکزی ایـران با تأکید بر نقش نهادساز آب؛ نمونه: شهرستان‌های اردکان و میبد» در کتابخانه دانشگاه قابل‌دسترسی است. سازمان فضایی در این یادداشت به‌عنوان فرایندی فعال، تأثیرگذار و حتی تأثیرپذیر است که در آن «بعد زمان» درست به اندازه‌ «بعد مکان» اهمیت دارد. از سویی «نهادها» برآمده از فرایند مداوم آداب‌ورسوم در طی قرن‌ها هستند که به‌تدریج تکامل یافته‌اند. در بازشناسی الگوهای تأمین آب در منطقه مورد بررسی و در طول زمان، سه الگوی متفاوت قابل بررسی است. اول قنات به‌عنوان الگوی سنتی تأمین آب، دوم چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق به‌عنوان الگوی معاصر اولیه و سوم انتقال میان‌حوزه‌ای آب به‌عنوان الگوی متأخر. این یادداشت به بررسی سه تصویر متفاوت از منطقه در گذر زمان برآمده از سه الگوی تأمین آب می‌پردازد. ... ادامه