یادداشت‌هاومقالات

. سخن سردبیر . هویت و توسعه .

هر جزء برای کسب هویت بایستی با جزء مقابل سنجیده شود. این وضعیت از لحظه پس از آفرینش و گذر از وحدت ازلی آغاز شده است و با گسترش کثرت جهان گسترش یافته است؛ از این رو، ناگزیریم برای شناخت هر یک از پدیده‌های این‌جهانی به شناخت این رابطه دیالکتیکی با اجزای دیگر و پدیده‌های دیگر روی ‌آوریم. ماهیت یک پدیده در تقابل با مفهوم حرکت در زمان، سنتزی را به‌وجود می‌آورد که به‌رغم چیزِ دیگری بودن، ریشه در هر دو خالق اولیه دارد. رودخانه اگرچه همان رودخانه است، اما چون زمان از آن گذر کرده تغییر شکل داده است. چیستی رودخانه همان است گرچه چگونگی‌اش تغییر کرده باشد؛ و این همان رابطه دیالکتیکی «هویت» با حرکت در زمان است. ... ادامه

. هویت ‏در مسیر توسعه .

بحران هویت و گسترش روابط جهانی، آن‌چه بدان جهانی‌شدن می‌گویند و مصداق توسعه در عصر حاضر است، ملازم یکدیگرند. در ایران نیز، از دوران قاجار که نوعی شیفتگی نسبت به غرب پدید آمد، همواره برقراری حد تعادل بین هویت و توسعه در عرصه‌های مختلف از جمله معماری و شهرسازی موضوعی چالش‌برانگیز بوده است. در دوره پهلوی اول، با چند شیوه موازی در عرصه معماری مواجهیم؛ معماری باستا‌ن‌گرا، معماری نئوکلاسیک و معماری مدرن. در دوره پهلوی دوم، پدیده غرب با وضوح بیش‌تری در همه عرصه‌های جامعه وارد شد و به تدریج از دهه ۴۰ شمسی، عکس‌العملی اجتماعی علیه غرب‌گرایی شکل گرفت و در حوزه معماری برخی از توجهات به سمت فرهنگ معماری ایرانی و اسلامی معطوف شد. بعد از انقلاب نیز به خصوص در دهه آغازین جمهوری اسلامی، به شدت به فرهنگ ایرانی-اسلامی توجه شد، اما در حوزه معماری توفیق چندانی نیافت؛ زیرا که این توجه صرفاً جنبه‌ای شکلی و تقلیدی به خود گرفته بود و از تکرار مدام عناصر و فرم‌ها فراتر نرفت. البته قدرت فرهنگی و تبلیغاتی فرهنگ غرب نیز سبب شد که این جریان نتواند به جریانی درون‌زا و قوی تبدیل شود. اکنون پرسش این است که چگونه می‌توان بین فرهنگ ایرانی، که به خودی خود فرهنگ اسلامی را نیز درون خود دارد، و فرهنگ جهانی پیوند برقرار کرد؟ در این میان معماری و شهرسازی، که از ارکان فرهنگی یک جامعه هستند، در ساخت هویت ملی و ارتقای همبستگی اجتماعی در جهان پساپست‌مدرن امروز چه نقشی بازی می‌کنند؟ ... ادامه

. هویت، شهر و فرهنگ .

در این مقاله مهدی حجت برای فهم موضوع «هویت در توسعه شهری» دو مفهوم «توسعه» و «هویت» را با مفاهیم معادلشان یعنی «شخصیت» و «رشد» مقایسه می‌کند. او «شخصیت» را شاخصه‌های نسبتاً ثابت یک پدیده می‌داند؛ درحالی‌که هویت وابسته به تعاریف ذهنی است. تا وقتی بین شاخصه‌های پدیده و تعاریف ذهنی پیوندی وجود نداشته باشد شناخت هویت آن مشکل می‌شود. همچنین توسعه از ریشه وَسَعَ به معنای گسترش هرچیز بدون نیاز به قاعده‌ای مشخص است؛ درحالی‌که با توجه به مشتقات «رشد» مثل مرشد، رشید و ارشاد، در این کلمه هدفمندبودن و هدایت‌ اهمیت دارد. بنابراین با توجه به هدف‌مند بودنِ گسترش شهر استفاده از کلمه رشد مناسب‌تر است. رشد شهر متوجه داشته‌های ذاتی، سابقه‌دار و قاعده‌مندتر شهر است. بنابراین برای هویت‌مند بودن شهر لازم است که رشد آن مبتنی بر فرهنگِ و تجربیات طولانی تاریخی در یک سرزمین باشد. حال در عصر حاضر، که جهانی‌شدن واقعیت گریزناپذیر آن است، چگونه می‌توان از بقای فرهنگ یک سرزمین و قاعده‌های پیشینی و هویت‌ساز آن دفاع کرد؟ این پرسش در بخش پایانی مقاله حاضر پاسخ داده می‌شود. ... ادامه

. پنج فرم جوهری فضا در تجربه معماری ایرانی .

هر دستگاه زبانی قالبی دارد متشکل از نظامی از عناصر و پیوندها. در این مقاله، که برای نخستین بار در حیطه زبان بیان طراحی معماری به دنبال شناخت مؤلفه‌های شکل‌دهنده به فرم جوهری فضا در معماری ایران است، «فضای ساخته‌شده» به مثابه قالب بیان زبان طراحی معماری معرفی شده است؛ بنابراین سه صفحه عمودی، افقی یا مورب (دیوار، سقف و کف)، که ساختار هر واحد فضایی ساخته‌شده را می‌سازند، سه کلید واژه اصلی زبان بیان معماری هستند. اما گستره واژگان در زبان بیان طراحی معماری محدود به این سه واژه نیست. آنچه که تفاوت‌ها را در میان آثار معماری رقم می‌زند، کلیدواژه‌های منتخب معمار است. این کلیدواژه‌های هم‌نشین با سه واژه دیوار، سقف و کف آغاز شکل‌گیری فرم جوهری اثر معماری هستند. این واژگان منتخب به دو گروه طبیعی (نور، آب، باد، گیاه و...) و مصنوعی (نور مصنوعی، بافت، رنگ و...) قابل تفکیک‌اند. مقاله حاضر از طریق تلفیق دو نوع پژوهش نظری و موردی و نیز با استفاده از چند نوع روش تحقیق کیفی، پنج فرم جوهری در تجربۀ معماری ایرانی را معرفی کرده است. ... ادامه

. در نسبت رنج، جهان، حقیقت .

یادداشت «در نسبت رنج، جهان و حقیقت» واکنشی است به یادداشت «افسانه دروغگویی ایرانیان» به قلم کامبیز مشتاق گوهری. احسان سنایی در این یادداشت نگاه متفاوت مشتاق گوهری به مفهوم دروغ را بهانه قرار می‌دهد تا به این نکته برسد که ضرورت گفت‌وگو و صورت‌بندی معنی حقیقت از رهگذر اعتماد فی‌مابین، ولو اینکه تا کنون به شیوه‌های متعدد عنوان شده باشد، از کدام زاویه و در کدام تقریر، اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد و نه یک فضیلت صرف. سنایی به زعم خود ترجیح می‌دهد سراغ این پیش فرض مهم نویسنده برود که «گاهی حتی معنی کلمات، در گذار تاریخ دیگر می‌شود» - تا مگر از این رهگذر به نسبت‌سنجی دو مفهومی‌های «معماری و فرهنگ» و از آن مهم‌تر «دروغ و حقیقت» بپردازد. ... ادامه

. زمین و معماری .

شاید بتوان بیان كرد كه هیچ هنری مانند معماری از دیدگاه‌ها، جنبه‌ها و پدیده‌های گوناگون با موضوع زمین و تجلیات گوناگون آن مانند خاك، مصالح، محیط، مكان سر وكار ندارد. درساده‌ترین شكل می‌توان به نقش زمین در تهیه مصالح گوناگون ساختمانی مانند سنگ، خاك و به شكلی غیرمستقیم چوب و سایر موارد اشاره كرد. هدف از تدوین این متن اشاره به برخی از وجوه تأثیر زمین در هنر معماری، به ویژه در معماری گذشته است. هر چند كه امروز نیز بسیاری از وجوه هنر معماری با موضوع زمین و پدیده‌های وابسته به آن سروكار دارد. با وجود آن كه هنر معماری در دوره معاصر هنوز در بسیاری از زمینه‌ها به زمین وابسته است، به تدریج در برخی از عرصه‌ها موضوع وابستگی به زمین به شكل دیگری مطرح شده و در برخی از زمینه‌ها نیز به تدریج تأثیر زمین در شكل گیری فضاهای معماری كاهش یافته است. در این متن به برخی از این پدیده‌ها و چگونگی ارتباط آنها با هنر معماری توجه شده است. ... ادامه

. هویت از کجا می‌آید؟ .

جوهره و ساختار معماری ايران طی چند هزاره و به تدريج بنا بر محدوديت‌ها و امکانات ايران زمين شکل گرفت و متحول شد، اما هيچ گاه مسئله سامان‌دهی به مکان از مسئله فلسفی زمان که شاکله آيين را می‌سازد جدا نبوده، پس در همه جا شاهد حضور باورها در نوع مداخله در محيط هستيم. اما از آنجا که باورها و نوع مداخله در محيط و ايجاد مأوا هر دو از آبشخور بستر «فرصت ها و تهديدهای طبيعی» تأثير می‌گيرند، در نتيجه کار نيز نوعی وحدت ديده می شود. بنابراين سازمان فضايی در معماری تاريخی ايران و باورهايی که نظام هندسی از آن متأثر است هيچ گاه تغيير نکرد، بلکه به تدريج فربه و منقح شد، از خشونت راهکارها کاسته شد و با رنگ و لعاب و تلألو، ظرافت های بيش تری يافت. در این یادداشت فرهاد احمدی با مروری کوتاه بر اسطوره‌های برسازنده فضا، نقش تهاتر فرهنگی و خوانش وضعیت معاصر معماری در ایران کوشیده اين مسئـله را از خلال مقايسـه شاخـص‌ترين ابنيه ايرانی قبل و بعد از اسلام پی بگیرد؛ اینکه آیا می‌توان عنصری مشترک در معماری ایران یافت و آن را جوهر سازنده فضاهای ایرانی نام نهاد؟ ... ادامه
هویت و توسعه

. هویت و توسعه: گفتاری از سیدمحمد بهشتی .

سیدمحمد بهشتی با طرح دوگانۀ منابع زیستی-موانع زیستی و بالقوه یا بالفعل بودن آنها، تعامل انسان و محیط را در سه دسته طبع اهلی، طبع شکارچی و طبع پرستار تقسیم‌بندی کرده است. یعنی در هر سرزمین با توجه به نوع محیط زیست آن از جنبه بالقوه یا بالفعل بودن منابع و موانع آن یکی از این سه طبع پرورش می‌یابد تا زندگی در آن محیط به پایداری و تعادل برسد. از نظر ایشان در سرزمینی مانند ایران طبع پرستار را پرورش داده است حفظ این تعادل بغرنج‌تر از مناطق دیگر است؛ به ویژه در دوران امروز که محیط زندگی مصنوعی‌تر شده و همچنین از طبع شکارگر که ریشه در اروپا دارد تأثیر زیادی گرفته‌ایم. ... ادامه