۵۶

شوادان

. شوادان، فضایی برای آسایش اقلیمی .

موضوعِ این مقاله معرفیِ یکی از راه‌های پاسخ‌گوییِ معمارانِ سنتیِ ایران به شرایطِ اقلیمیِ سخت و طاقت‌فرسای خوزستان، یعنی ساخت شوادان، است. شوادان فضایی دست‌کند در زیرِ زمین است که عمقِ آن به حدود ۱۰ متر نیز می‌رسد. این فضاها در شهرهای شوشتر و دزفول یافت می‌شوند و در جهت استفاده از هوای مطبوعِ زیر زمین و گریز از گرما ساخته شده‌اند. هوای این نواحی در ماه‌های گرم سال به بیش از ۵۰ درجۀ سانتی‌گراد می‌رسد؛ اما در شوادان‌ها دمای هوا بین ۱۸ تا ۲۵ درجه است. شوادان‌ها در زیرِ خانه‌ها جای داشتند و دسترس به آن از طریقِ پلکانی بود که از سطح حیاط شروع می‌شد و به صحن مربع شکلی در زیر زمین می‌رسید. در سه وجه دیگرِ صحن اتاق‌هایی به نام «کَت» جای داشت که محلِ زندگیِ اهالیِ خانه بود. عموماً شوادان‌ها از طریقِ راه‌روهایی به هم متصل بودند؛ این راه‌روها تا کرانۀ رودخانه امتداد داشتند و هوای مطبوعِ کنارِ آب را به درونِ شوادان‌ها هدایت می‌کردند؛ به علاوه دریچه‌هایی که در سقف شوادان‌ها تعبیه می‌شد عملِ گردشِ هوا را تسریع می‌کرد. به این ترتیب معمارانِ این منطقه با بهره‌گیری از استحکامِ زیادِ زمین و همچنین همجواری با رودخانه محیطی را پدید آورده بودند که در یکی از گرم‌ترین مناطقِ مسکونیِ جهان مردم می‌توانستند در آسایش زندگی کنند. ... ادامه

. سخن سردبیر . بحران شناخت .

امروز، آنچه بعد از به‌کار بردن واژه «‌‌بحران» به ذهن متبادر می‌شود، بیش‌تر بر تهدیداتی دلالت دارد که عموماً نشئت‌گرفته از پدیده‌های خارج از رفتار روزمره طبیعت یا فجایع انسانی ناشی از منازعات جهانی و منطقه‌ای هستند.نظام طبیعت میلیون‌ها سال رفتار کون‌و‌فسادی خود را دنبال کرده و از پس هر زایش و مرگ در جریان تکامل قدمی به پیش نهاده است. زمین زنده است. می‌جوشد، می‌لرزد، شکفته می‌شود و سرد و گرم می‌شود. ... ادامه

. معماری مدرن ژاپن بر بستری زلزله‌خیز .

زلزله بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی در ژاپن است و می‌توان توجه به آن را پیش‌فرض هر حرکت و اقدامی در ژاپن دانست. روزی نیست که خبری در خصوص زلزله یا نحوه مواجهه با آن منتشر نشود و یا مقاله‌ای درباره آن نگاشته نشود؛ زلزله، بخشی از زندگی روزمره ژاپنی‌ها است. مهندسان ساختمان در ژاپن راه‌های مختلف مقابله با زلزله را بررسی و روز‌به‌روز در این حوزه پیشرفت كرده‌اند؛ تا جایی كه ژاپنِ امروز در بحث مهندسی سازه و زلزله از پیشرفته‌ترین کشورهای دنیا است. ولی فارغ از مباحث سازه‌ای وقتی نوشتار یا تحلیل معماران ژاپنی را درخصوص ویژگی‌های معماری، فضایی و یا فلسفه طراحی‌شان بررسی می‌كنیم، به‌ندرت به مباحثی درباره ملاحظاتشان درخصوص زلزله و یا تأثیر زلزله بر آثارشان برمی‌خوریم. در فرایند نگارش این مقاله بیش از ده كتاب تألیفی از متخصصان معماری ژاپنی و چند ده مقاله و سخنرانی از معماران مدرن و معاصر ژاپن مرور شد، ولی در این آثار، اشاره مستقیمی به نقش زلزله و نوع توجه معماران و اندیشمندان معاصر ژاپن به آن یافت نشد. ازاین‌رو، این نوشتار بیش‌تر از آن‌كه براساس اظهارنظر اندیشمندان ژاپنی در جست‌وجوی پاسخی به پرسش مقاله باشد، به بررسی آثار معماران معاصر و كشف تأثیر زلزله در آثار آنها می‌پردازد. از طرف دیگر به دلیل گستردگی فعالیت معماران، رویكردهای متنوعی كه دارند و عدم ‌امكان بررسی تمام رویكردها، در این فرصت تنها به بررسی تأثیر زلزله در آثار چند تن از معمارانی پرداخته می‌شود كه در ایران شناخته‌شده‌تر هستند. ... ادامه
تغییرات اقلیمی

. زیستن در زمانه نسیان .

کمی که فکر کنیم و به گذشته بازگردیم به‌وضوح در خاطرمان هست که آن زمان چه برف‌هایی می‌باریده و تمام پاییز و بهارمان رنگ باران داشته است. همه ما، حتی جوان‌ترهایمان اینها را به‌خاطر می‌آوریم و تفاوت فاحش آن را با چیزی که اکنون تجربه می‌کنیم درک می‌کنیم. خاطره‌بازی و فرو رفتن در نوستالژی بس است. خوب که فکر کنیم می‌بینیم همه این تفاوت‌ها ناشی از گرم شدن شتابان کره زمین است. روندی که رو به ویرانی و نابودی پیش می‌رود. چه کاری از دستمان برمی‌آید؟ چگونه می‌توان مقابل این گذر شتابان ایستاد و زمینمان را نجات داد؟ کار سختی نیست... تنها کافی است هیچ کاری نکنیم! در حقیقت این شیوه زیست غلط ماست که نابودی تا یک‌قدمی نوع بشر و محل زیستش رسانده است. در پرونده‌ این شماره از منش و کنش آدمی با طبیعت خواهیم گفت و از زاویه دیدی متفاوت ماجرا را کنکاش خواهیم کرد. ... ادامه
خاک کوبیده

. معماری معجزه نمی‌کند! .

رویکرد مشارکت اجتماعی در پروژه‌های متأثر از حوادث، معیار تأثیرگذاری است که فراگیر شدن روشی درست، استقبال مردم و پویایی آنها در به‌کارگیری تمهیدات پیشنهادی را می‌طلبد. این رویکرد به‌نوعی در نجات معماری بومی مناطق نیز مؤثر است. از آن‌جا که امکان وقوع مجدد سانحه در منطقه حادثه دیده وجود دارد، رویکردهای انتخابی پس از بروز هر اتفاق، اهمیت بالایی دارند. بزرگ‌ترین تهدید در این میان هجوم تکنولوژی به بستر طبیعی است. یکسان‌سازی‌های انجام‌ شده در این موارد توجهاتی نظیر بافت، اقلیم، بومگرایی و غیره را نادیده انگاشته در اثر این بی‌توجهی به‌تدریج بومگرایی از معماری و شهر رخت بربسته، شاهد ظهور شهرها و بناهایی یکسان در تمامی نقاط خواهیم بود. از دیگر سو تأمین مالی برای استفاده از این ابزار مدرن همیشه و برای همه ممکن نیست ضمن این‌که زمان دسترسی به این امکانات خود می‌تواند بر ابعاد فاجعه بیفزاید. «تکنیک خاک کوبیده» از جمله راهکارهای مشارکتی و اصیلی است که در پس روی دادن یک زلزله به آن توجه شد و از قضا در ادامه نیز موفق بود. تمرکز این تکنیک بر استفاده از تکنولوژی نه‌چندان پیچیده و همراه ساختن آن با دانش روز و توجه به زیست‌بوم مردمان منطقه است. ... ادامه
چالش‌های سرزمینی

. هویت و چالش‌های سرزمینی . گفت‌وگوی کامبیز مشتاق‌گوهری و محمد درویش .

در صورتی که هویت را از دریچه مکان و سرزمین بکاویم آن‌گاه تعامل مردمان با سرزمین در طول تاریخ با همه پستی‌ها و بلندی‌ها و همه ظرفیت‌ها و تهدیدهایش هویت‌ساز و هویت‌مند است و شیوه مواجهه با این چالش‌ها به بخشی از فرهنگ مردمان آن سرزمین بدل می‌شود. از طرفی چالش‌ها و مخاطرات طبیعی معاصر که حاصل مداخلات گسترده انسان در سازوکار طبیعت هستند و تمامی اهل زمین با آن دست به گریبانند، زندگی در عرصه‌هایی از زمین را آن‌چنان حساس و بحرانی ساخته که هر تصمیم و اقدامی در این مورد را به تصمیم و اقدامی برای «بودن یا نبودن» بدل کرده است. تحریریه معماری و فرهنگ با طرح پرسش‌هایی درباره تغییر و تحولات صورت‌گرفته در ارتباط ما با سرزمین، مرزهای میان «ویژگی‌های سرزمینی»، «رخدادهای طبیعی» و «مداخلات انسانی»، جایگاه مواجهه و تعامل با سرزمین در سطح کلان مدیریت و برنامه‌ریزی تصمیم‌گیران و نیز در سطح رفتار اجتماعی و سبک زندگی مردم و مواردی از این دست، در آبان ماه ۱۳۹۷ و در دو نشست میزبان دو اندیشمند گرامی، جناب آقای محمد درویش ــ نویسنده، پژوهشگر و فعال محیط‌زیست ــ و جناب آقای کامبیز مشتاق‌گوهری ــ معمار، مجسمه‌ساز و متخصص ژئوپلتیک ــ بود. آقای مشتاق‌گوهری با تأکید بر به رسمیت شناختن «منافع» همه گروه‌های سهیم، بر اهمیت برطرف کردن غفلت عمومی در سطح مردم و متولیان باور دارد. آقای درویش نیز طراحی چیدمان صحیح توسعه را بر مبنای ویژگی‌های جغرافیایی، اقلیمی و زمین‌شناختی سرزمینی استوار می‌داند و نمونه‌های موفقی را از توجه به این ویژگی‌ها و جلب مشارکت مردمی در تهیه و اجرای طرح‌ها و برنامه‌ها در سطح ملی و بین‌المللی مطرح می‌کند. ... ادامه
آسباد

. آسبادهای ایران، تنوع گونه و تحول تکنیک .

آسباد متشکل از دو کلمۀ آس و باد است و به معنای سنگِ چرخانی است که نیروی باد آن را به چرخش در می‌آورد. نخستین شواهدِ وجودِ آسبادهای ایران مربوط به اواخر قرن دوم و اوایلِ قرنِ سومِ میلادی و در سرزمین سیستان است. این مقاله پژوهشی در بابِ سیر تحولِ آسباد‌های حوزۀ فرهنگیِ ایران است که بر تغییراتِ ساختار و تکنیکِ ساختِ آنها تکیه دارد. نویسنده آسبادهای موجود در ایرانِ فرهنگی را به پنج دستۀ کلی تقسیم می‌کند و سیرِ تحولِ این پنج دسته را در با توجه به تاریخِ جغرافیایی و فرهنگیِ ایران توصیف و تشریح می‌کند. روشِ این تحقیق تاریخی است و بنا بر منابعِ مکتوب و تحقیقاتِ جغرافیایی و اقلیمیِ ایران و همچنین با مطالعۀ آسبادهای به جای مانده از گذشته انجام شده است. ... ادامه

. زمین، آسمان و لیسبون .

پرسش از سرشت «شر»، پرسشی است به قدمت جهان‌بینی توحیدی و سازمان فلسفی ادیان ابراهیمی. این‌که چرا و چگونه یک خداوند یگانه و قادر، راضی به وقوع بلایا و شرارت‌هایی در حق بندگان بی‌گناه خود است، پرسشی است که در ادوار مختلف، پاسخ‌هایی متفاوت و بعضاً متباین برگرفته است. به عنوان نمونه، با رسوخ‌ ابعادی از جهان‌بینی ثنویت‌انگار دین مانی در کلیسای قرون وسطی، رفته‌رفته به اهریمن (در مقام فرشته‌ای مغضوب) اختیاری مجزا و موجه برای آزمودن انسان داده شد؛ حال‌ آن‌که تا پیش از آن، اختیارات اهریمن، در ردیف صفات خداوند، و تمهیدی برای اِعمال 'حکمت خفیه' وی محسوب می‌شد. هم‌چنین تحولات ناشی از نواندیشی دینی و مسائل مرتبط به ترجمه و تأویل متن مقدس در ابتدای عصر روشنگری، موجب شد که پرسش از حدود و ثغور اختیار بشر، در پیوندی کمابیش بدیهی با توانایی وی در دفع دست‌کم بخشی از مقدرات ناگوارِ طبیعی قرار گیرد. این تحول را به ویژه می‌توان در واکنش‌های قلمیِ اندیشمندان عصر روشنگری (اعم از روسو، ولتر، کانت، و گوته) به زلزله سهمگین اول نوامبر ۱۷۵۵ در شهر لیسبونِ پرتغال مشاهده کرد. در این بین، سلسله‌مقالات سه‌گانه‌ کانتِ جوان در این‌باره از این حیث جالب توجه است که در آن برای نخستین بار با ارائه تبیینی سکولار برای یک بلای طبیعی، از لزوم توجه انسان متمدن به اصول شهرسازی و معماریِ ایمن در برابر آسیب‌های احتمالی ناشی از زمین‌لرزه سخن گفته می‌شود. در متن پیش رو، ترجمه بخش پایانی مقاله دوم کانت را خواهید خواند که از دید برخی صاحب‌نظران (اعم از والتر بنیامین)، می‌توان آن را مبدئی برای علوم لرزه‌شناسی و شهرسازی قلمداد کرد. ... ادامه
تأثیر الگوهای تأمین آب بر سازمان‌یابی فضایی

. تأثیر الگوهای تأمین آب بر سازمان‌یابی فضایی .

این یادداشت بخشی از یک پژوهش نه‌چندان کوتاه‌مدت درباره تأثیراتی است که الگوهای مختلف تأمین آب بر سازمان‌یابی فضایی مناطق حاشیه کویر مرکزی ایران می‌گذارد. محدوده مورد مطالعه این پژوهش شهرستان‌های اردکان و میبد در استان یزد است، بنابراین به‌رغم شباهت‌های ساختاری که تمامی مناطق حاشیه کویر مرکزی ایران با یکدیگردارند، تعمیم ویژگی‌های منطقه یزد به سایر مناطق درست نخواهد بود. این پژوهش در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد در گروه برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه‌طباطبایی و زیر نظر دکتر غلامرضا کاظمیان، مکتوب و مستند شده و با عنوان «تحلیل سازمان‌یابی فضایی مناطق شهری حاشیه کویر مرکزی ایـران با تأکید بر نقش نهادساز آب؛ نمونه: شهرستان‌های اردکان و میبد» در کتابخانه دانشگاه قابل‌دسترسی است. سازمان فضایی در این یادداشت به‌عنوان فرایندی فعال، تأثیرگذار و حتی تأثیرپذیر است که در آن «بعد زمان» درست به اندازه‌ «بعد مکان» اهمیت دارد. از سویی «نهادها» برآمده از فرایند مداوم آداب‌ورسوم در طی قرن‌ها هستند که به‌تدریج تکامل یافته‌اند. در بازشناسی الگوهای تأمین آب در منطقه مورد بررسی و در طول زمان، سه الگوی متفاوت قابل بررسی است. اول قنات به‌عنوان الگوی سنتی تأمین آب، دوم چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق به‌عنوان الگوی معاصر اولیه و سوم انتقال میان‌حوزه‌ای آب به‌عنوان الگوی متأخر. این یادداشت به بررسی سه تصویر متفاوت از منطقه در گذر زمان برآمده از سه الگوی تأمین آب می‌پردازد. ... ادامه
سیل پاکستان

. سیل بزرگ پاکستان در سال ۲۰۱۰: مروری بر تجربه اسکان پس از سانحه توسط برنامه اسکان بشر ملل متحد (هبیتات) .

در سال ۲۰۱۰ سیلی در پاکستان رخ داد که حدوداً چهار استانِ این کشور را به طور کامل تحت تأثیر خود قرار داد. میزانِ خرابی‌های حاصل از این سیل به حدی بود که دولتِ پاکستان تواناییِ بازسازی و رسیدگی به مردم را نداشت. در نتیجه سازمان ملل به یاری این کشور شتافت و دفتر برنامه اسکان بشر ملل متحد در پاکستان مسئولیت جمع‌آوری کمک‌های مالی و سامان‌دهیِ پروژۀ اسکانِ مناطقِ آسیب‌دیده را پذیرفت. این پروژه به دفتر هبیتات در پاکستان ارجاع شد و هدفِ آن تأمینِ حدود ۳۳ هزار مسکن نیمه‌آماده و زیرساخت‌های لازم برای حیات‌بخشی به شهرها و روستاهای ویران بود. هدفِ این مقاله معرفیِ این پروژه و بررسیِ نتایجِ حاصل از اجرای آن است. در این پروژه هماهنگیِ سیستمِ مدیریتِ کشوری و منطقه‌ای و محلی و همچنین نظارتِ سازمانِ ملل سبب شد که هزینه‌ها تا حد قابل قبول و موفقیت‌آمیزی به نتیجه برسد؛ به علاوه به کارگیریِ نیروی کار مردمی سبب ارتقای سطح کیفیِ ساختمان‌ها و ایجاد حس مالکیت در انجام پروژه شد. با این حال برخی کارشکنی‌های اداری و رانت‌خواری‌ها و کمبودِ تخصصِ برخی از سازندگان سبب هدر رفتن مقادیری از منابعِ مالی و تخریب تعدادی از خانه‌ها شد. به این ترتیب در این مقاله می‌توان مسیر طی شده برای به ثمر رسیدنِ پروژۀ هبیتات در پاکستان را دنبال کرد، نتایجِ آن را دید و بایدها و نبایدهایی که در اجرای چنین پروژه‌هایی لازم است را مرور کرد. ... ادامه